20- KOPARILAN SAYFALAR
		Ali Yamaç		11/9/2006
		Madem bu yazý dizisinin ismi "Koparýlan Sayfalar" ve madem bu ismi, sembolik olarak, kaçak kazýlarla bulunup, kanun dýþý yollardan satýlan her eski eserin, dünya tarihinin kitabýndan koparýlmýþ bir sayfa olduðunu vurgulamak için koyduk; size olayýn ne denli trajik olduðunu anlatabilmek için bu alegoriyi somuta taþýyan bir örnek sunmak ve bu dizinin son yazýsýný gerçekten "Koparýlan Sayfalar"a ayýrmak istiyoruz. Ýran Þahý Tahmasp, 1542 yýlýnda Osmanlý Padiþahý Kanuni Sultan Süleyman'a bir armaðan gönderir. Bu armaðan, divana kabul edilen Ýran sefiri tarafýndan padiþaha bizzat sunulur. Kanuni'nin hat, tezhip ve minyatürlere olan düþkünlüðünü bilen Ýran Þahý, Osmanlý padiþahýna olaðanüstü bir kitap göndermiþtir. Bu, Ýranlý þair Firdevsi'nin Þehname'sidir. Ýran süsleme sanatýnýn eþsiz örneklerinden birisi, tümü ile minyatürlerle bezenmiþ ve harikulade ciltlenmiþ bir baþyapýttýr. 759 sayfada 258 minyatür vardýr. 1522'de Þah Ýsmail'in emri ile süslenmesine baþlanmýþ, tezhip ve minyatürlerinin tamamlanmasý tam 20 yýl sürmüþtür. Eser, Þah Ýsmail'in ölümü üzerine tahta geçen oðlu Þah Tahmasp tarafýndan Osmanlý sultanýna hediye edilmiþtir. Eser, 400 yýla yakýn bir süre Topkapý Sarayý Kütüphanesi'nde korunur. Topkapý Sarayý Kütüphanesi, Osmanlý Ýmparatorluðu döneminde, en az bugün olduðu kadar, hatta belki de bugünkünden daha sýký korunan bir yerdi. Çok az insanýn girebildiði, dýþarýya kitap çýkartmanýn ise mümkün olmadýðý bir kütüphaneydi burasý. Dolayýsýyla, Þehname'nin 1903 yýlýnda bu kütüphaneden dýþarýya nasýl çýktýðý bilinmemekte. Bu tarihte dýþarý çýktýðýný ise ancak tahmin edebiliyoruz. Çünkü bu, Baron Edmond de Rothschild'in Þehname'yi satýn aldýðý tarih. Satýþýn ne þekilde olduðuna dair elimizde herhangi bir bilgi yok. Kitap, 1950 yýlýna kadar baronun özel kütüphanesinde korunur. Bu, olaðanüstü zenginlik ve güzellikte bir özel kütüphanedir. Þehname için þanssýzlýklar zinciri, Baron'un ölümü ile baþlar. 1950 yýlýnda, Baron'un ölümünün ardýndan, oðlu ve varisi Maurice de Rothschild, Þehname'yi New York'ta antika ticareti yapan Rosenberg & Stiebel þirketine satar. 1959 yýlýnda Þehname'yi bu þirketten satýn alan Arthur Houghton ise eseri yýrtarak sayfa sayfa satmaya baþlar! Yanlýþ okumadýnýz, "Yýrtarak sayfa sayfa satmaya baþlar". Eserin bazý sayfalarý, 1962 yýlýnda Grolier Club'da sergilenir. Ardýndan diðer bazý sayfalar 1968 yýlýnda Knoedler Company'de ve 1970 yýlýnda baþka bir takým sergilerde görünür. 1972 yýlýnda, Houghton, 78 sayfayý mütevelli heyetinde olduðu Metropolitan Müzesi'ne baðýþlar. 1976 yýlýnda Christie's müzayede salonlarýnda satýlan 7 sayfaya tam 785.000.- pound ödenir. 1988 yýlýnda, yine Christie's'de yapýlan diðer bir müzayedede ise 14 sayfa 880.000.- pounda satýlýr. Farklý kuruluþlar tarafýndan piyasaya sürülen sayfalarýn satýþý yýllar boyunca devam eder. 1988 yýlýndaki satýþ öncesi, Daily Telegraph Gazetesi'nin sanat sayfasýnda, bu eserin parçalanarak satýlmasý için yapýlan yorum, "Ýkinci Dünya Savaþý'ndan bu yana, bir tarihi esere yöneltilmiþ en barbarca hareket" olmuþtur. Ayný tarihlerde, International Herald Tribune Gazetesi ise olayý, "Bir Ýran Þaheseri Tahrip Edildi" baþlýðý ile duyurur. Houghton'un bir kýsmýný dostlarýna hediye ederek, diðerlerini de müzayedelerde satarak sürdürdüðü bu parçalama operasyonu ölümüne dek sürer. 1990 yýlýndaki ölümünden önce Houghton, Þehname'nin nerede ise tümünü parça parça elden çýkartýr. Ardýndan, eser için tam anlamý ile bir kurtuluþ sayýlmasa bile, ufak bir ümit ýþýðý doðar: 1996 yýlýnda Ýran hükümeti, devrik þah Rýza Pehlevi'nin özel koleksiyonunda bulunan ve darbe sýrasýnda Ýran'da kalan, Willem de Kooning'in, 1952 yýlýnda yaptýðý bir çýplak kadýn tablosuna karþýlýk, Þehname'nin ABD'de bulunan 118 minyatürünü geri alýr. Bu çabaya raðmen, Þehname'nin 140 minyatürü bugün hala Metropolitan Müzesi'nden, Virginia Müzesi'ne, Berlin'den Ýngiltere'ye kadar birçok müzeye ve en az 44 ayrý özel koleksiyona daðýlmýþ durumda. Ve, bu acýklý durumun yanýsýra, bu davranýþýn haklý olduðunu, bu bölünmenin eserin mümkün olduðunca fazla insan tarafýndan görülmesini saðladýðýný savunan kuruluþlar hala mevcut. Sadece Ýran'ýn deðil, dünya sanatýnýn olaðanüstü bir mirasý, tezhip ve minyatür sanatý açýsýndan döneminin en önemli özelliklerini barýndýran bir eser, artýk onarýlamaz bir durumdadýr. Döneminde üç ayrý sanatçý tarafýndan, 20 yýlda yapýlan ve bir hikayenin tümünü anlatan 258 minyatür artýk daðýlmýþ, anlattýklarý hikayenin bütünlüðünden ise eser kalmamýþtýr. Örnek vermek gerekirse, bir bestecinin konçertosunun tüm partisyonlarý artýk deðiþik insanlarýn elindedir ve herkes kendi partisyonun ne denli güzel olduðunu düþünmektedir. Konçerto ise bir daha asla çalýnamayacak ve dinlenemeyecektir... -------------------------------------- 1. Fotoðraf Altý: Metropolitan Müzesi, Arthur A. Houghton Jr. Baðýþý, envanter no. 1970.301.2 2. Fotoðraf Altý: Menþei belli olmayan bir Tahmasp Þehname'si minyatürü 3. Fotoðraf Altý: Sotheby's 15 Kasým 1997 tarihli müzayede kataloðu, lot 43 4. Fotoðraf Altý: Christie's 29 Nisan 2003 tarihli müzayede kataloðu, lot 100 *** Tam yirmi haftadýr Ali Yamaç'ýn titiz, bilimsel araþtýrýcýlýðý, derleyiciliði sayesinde sürdürdüðümüz "Koparýlan Sayfalar" dizisi, önümüzdeki hafta yayýnlayacaðýmýz "Epilog" ile sona eriyor... Umarýz bu koparýlmýþlarýn acýklý öyküleriyle, billur köþklerinde ikamet eden, resmi ve akademik "üç maymunlar"ýn ellerini, biraz olsun kýpýrdatabilmiþizdir... Teþekkürler Ali, TAYHaber

Liste'ye

Haber Arama Makinesi'ne